¤õ[i¡ÅA¡ã ë¹ìA¡àƒ¢t¡à >ìv @ "ì=ï¤[Å}Kã >å[³; šàR¡ì=à[Aᤃå íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤Kã t¡à[¹v¡û¡[> ...

íó¡ì¹àÒü\³ >ì–ƒà ºå¯àR¡
ëJà}ì\à³ ºà>Kã >å[³;>à íW¡=à칺 Aå¡´¬à¤Kã t¡à[¹v¡û¡à ëºï¹Kà "ì=ï¤[Å}Kã >å[³; ÒàÚ¤[ƒ [i¡ìA¡–‰[\; "³[ƒ =Uຠë\>칺¤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤à >å[³; ("àKÊ¡ 13, 1891 Òü}) "ƒå>à A¡[¹Kã ¤õ[i¡ÅA¡ã ë¹ìA¡àƒ¢t¡à íº¹´¬à t¡à[¹A¡ "ƒåƒà šàR¡ì=à[Aá¤ì>à ÒàÚ¤à ¯àÒ} "³à ÒüA¡àÚ Jå´•¹¤à [Î'W¡ ët¡à´¬à [Î}Ò, Òü´£¡àº>à Ò}[º¤à "ƒå íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à Aå¡š=>à í>>ƒ¤Kã Jåƒ[´•¡ú ³¹³[ƒ íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =àUຠó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã >å[³vå¡ Úà´•à Wå¡´•à Òü[¹¡ú >å[³; "ƒå JõÊ¡à> Òü¹àƒà šàì=àA¡šƒà "àKÊ¡[A¡ t¡à} 13 *Òü¹´¬Kã ¯à[>¡ú "ƒå *Òü¹¤[ƒ ³ìt¡ï A¡¹´•à 13 "àKÊ¡[Î ¤õ[i¡Å[A¡ t¡à[¹A¡t¡à šàR¡ì=àA¡Òü ÒàÚKìƒï[¹¤ì>à, A¡[¹Kã ÒàÚ[¹¤ì>à? ³ƒåP¡´¬à ¯àÒ} Ò}[º¤à ³ã*Òü "ƒåKã šè[A—¡}Kã ¯àJìÀà> "ƒå A¡[¹ì>à ÒàÚ¤ƒå[ƒ ¯àì¹}\[¹¤à 'ÒàA—¡[ƒ ³t¡ šã\¹ì¹àÒü, ³ãÚà´•à 뺚W¡Î>å¡ú íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =àUຠë\>칺Kã ó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã >å[³vå¡ ºàÄà Òü¹´¶ã ÒàÚ¤Kã ¯àìó¡à}ìƒàA¡ "³à šã[¹¤à ³ã*Òüƒå >;yKà A¡à}¤åƒå šà¤à "³[ƒ í>>¤à ¯à;[º ÒàÚ>à J[À¡ú ³Òàv¡ûå¡ >;yKà ³ìJàÚƒå>à *\à ºàÒüì¹>³Úå³ Òü¤å}ìR¡àÒº [Î}Ò "³[ƒ [>}ì=ïìJà}\³ ëJºW¡–ƒø [Î}Ò ">ã>à δšàƒA¡[Å} *Òü¤à ³[ošå¹ã Îà[Òt¡¸ š[¹Èƒ, Òü´£¡àº>à ëó¡àR¡¤à í³ît¡ ³ìÚv¡û¡Kã ë¤ìUà[º ³ìÚv¡û¡à Òüì=àA¡šà ([Åì–ƒàA¡šà) íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à "ƒåJA¡ ëÚ}ºKà >;yKà šà¹Kà ³=B¡ã ¯àó¡³[Î ëó¡àR¡ìƒàA¡šà *Òü¹³K‰à J[À¡ú "ìÅ}¤à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà Wå¡´•à íº[¹¤à Úà´•à ³¹ç¡*Òü¤à >å[³; "³¤å ÒàÚ¤[ƒ "ì=ï¤à ">ã¤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤à >å[³; "ƒå¤å ºàÄà íº¤ìƒï>à A¡>àP¡´¬à ³³è; t¡à>à í>>ƒ¤à J¹>à ºàÄà
Åì–ƒàAáKà ëJà}ì\à³ ºà> >å[³; &[šøº 23 ¤åÎå "¹à>¤à >å[³;[> ÒàÚ>¤à ëÒà;>¤Kã ëJàR¡=à} A¡Úà =à}¤P¡³ ët¡ï[¹¡ú íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =àUຠó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã t¡à[¹A¡ "³[ƒ >å[³vå¡ Úà´•à Wå¡´•à íº[¹¡ÒàÚ¤Kã J僳ƒå šã\ìK¡ú ³ƒå[ƒ, íW¡ì=àì¹àº Aå¡´¬à¤à í³ît¡ ³ìÚv¡û¡à Òü¹´¬à "ƒåƒKã [Åì–ƒàv¡ûå¡>à ëó¡àR¡¤à ºàÒü[¹A¡ ³[¹ƒà [³;ìÚ} =´ÃKà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =àUຠó¡à[Îò ët¡ï[J¤Kã >å[³; "³[ƒ t¡à[¹A¡tå¡ >ã}[=>à JR¡¤à R¡³K[>¡ú *\à ºàÒüì¹>³Úå³ Òü¤å}ìR¡àÒº [Î}Ò "³[ƒ [>}ì=ïìJà}\³ ëJºW¡–ƒø [Î}Ò ">ã>à δšàƒA¡[Å} *Òüƒå>à [Åì–ƒàA¡šã¤à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à (&[ƒÎ> A¡Úà¹A¡ ëó¡àR¡Jø¤à) "ƒå[ƒ [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =àUຠó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã ³t¡à}ƒà Òü[¹¤à t¡à[¹A¡ "³[ƒ >å[³vå¡Kà "ìÅ}¤à ó¡à[Îò ët¡ï[J¤à t¡à[¹A¡ "³[ƒ >å[³; "ƒåKà W¡àÄ샡ú "ƒåKà "ît¡ ºàÒü[¹A¡ "׳ ÒàÚ¤[ƒ 'ìJàÚKã íº\[¹¤à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒKã Òü}[ºÎt¡à Òì–ƒàA¡šà ºàÒü[¹A¡ ">ã (The Lost Kingdom "³[ƒ The Court Chronicle of the kings of Manipur) "³[ƒ í³ît¡ ³ìÚv¡û¡Kã ë¤ìUà[º ³ìÚv¡û¡à *\à "×´•à ÒàÚ¤[ƒ ¤øÕ¡W¡à[¹³Úå³
A塺W¡–ƒø Å´¶¢à, ëºà}\³W¡à Î>àì=àÒü šã¤à @ "[e¡ ëÎ>ìšà}A¡àÒüìšà} šã¤à "³[ƒ l¡à: Òà*ì¹à}¤³ ¹à\³[> [Î}Ò>à [Åì–ƒàA¡šà ºàÒü[¹A¡ (íW¡=àì¹àº Aå¡´šàšà) "ƒåƒ[ƒ Wå¡´•à Òü[¹¡ú ³[ÎKã ³t¡à}ƒà J¹à Ç¡KàÚ>à =³\ìK¡ú
"¹à>¤à ³*}ƒà Òü¤à ³t¡à}@ *\à ºàÒüì¹>³Úå³ Òü¤å}ìR¡àÒº [Î}Ò "³[ƒ [>}ì=ïìJà}\³ ëJºW¡–ƒø [Î}Ò ">ã>à δšàƒA¡[Å} *Òü¤à ³[ošå¹ã Îà[Òt¡¸ š[¹Èƒ, Òü´£¡àº>à ëó¡àR¡¤à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à "ƒåƒ[ƒ [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à[Îò ët¡ï[J¤Kã >å[³vå¡ š–ƒå>à "Îå´•à Òü[¹¡ú ³ƒå[ƒ, ‘‘9 [> Úå³ÅîA¡Åƒà >å[³; Úå}¤à ³tå¡} šå} 7 t¡à ÅR¡àÒüìÅ> šàÒü&¡ú A¡àº "ƒåƒà Ñ•à íA¡ì=º íó¡ƒàšå}ƒà ³>à* Òü¤å}ìR¡à ëA¡àÒüì¹} ™å¤¹à\ì>, A¡à}R¡¤à tå¡[º>Òà ë³ì\à¹ì> 2³¤å ó¡à[Îò ët¡ï&¡ú’’ ³=v¡û¡à š[À¤à 9 [> Úè³ÅîA¡Åà ÒàÚ[¹¤[Î Òü} 1891 Kã "àKÊ¡[A¡ t¡à} 12 [> ÒàÚ>à ÒüA¡àÚJå´•¹¤à [Î 'W¡ ët¡à´¬à [Î}Ò>à ÒàÚ[¹¡ú ³ƒå >å[³;t¡à šà¹Kà (Úè³ÅîA¡Åƒà šà¹Kà) ÒàÚ¤[>¡ú =à¤à–ƒà šà¹K[ƒ =¯à>Kã 9 [> šà>¤[Î "àKÊ¡A¡ã t¡à} 14 *ÒüKƒ¤[> "ƒåKà >å[³;>à Òü¹àÒü *ÒüKƒ¤[> ú ³¹³ƒå>à 9 [> Úè³ÅîA¡Åà ÒàÚ[¹¤[Î =¤à>Kà >å[³;A¡Îå W¡à>[‰¡ú ³¹³[ƒ =à¤à–ƒà A塳 ÅA¡ 1813 Kã =¯à>Kã ë>à}³à šà>¤[Î Òü} 1891 Kã "àKÊ¡[A¡ t¡à} 5 (Úè³ÅîA¡Å[>), =¯à>Kã >ã[> šà>¤[Î "àKÊ¡[A¡ t¡à} 6 (ÅìKàºìź), =¯à>Kã ×[´• šà>¤[Î "àKÊ¡[A¡ t¡à} 7 (Òü¹àÒü), =¯à>Kã ³[¹[> šà>¤[Î "àKÊ¡[A¡ t¡à} 8 (=à}\) =¯à>Kã ³R¡à[> šà>¤[Î "àKÊ¡[A¡ t¡à} 9 (ë>à}³àÒü[\}), =¯à>Kã ³R¡à[> šà>¤[Î "àKÊ¡[A¡ t¡à} 10([>}ì=ïA¡à¤à) (³R¡à[> ">ã¹A¡ šà>[J), =¯à>Kã t¡¹ç¡[A—¡ [> šà>¤à "àKÊ¡A¡ã t¡à}11 (íº¤àA¡ìšàA¡šà), =¯à>Kã t¡ì¹;[> šà>¤à "àKÊ¡[A¡ t¡à} 12(Úè³ÅîA¡Åà), =¯à>Kã [>šàº[> šà>¤à "àKÊ¡[A¡ t¡à} 13 (ÅìKàºìź) "[Î[>¡ú
ÅA—¡àÒü¹¤à *\à ">ã[Î>à ë¤ìUà[ºƒà [Åì–ƒàA¡šã¹´¬à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à "[΃à "ì=ï¤à [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã =à¤à> "³[ƒ >å[³vå¡ ºàÄà Òü¹´¬à "ƒåƒKã ³¹³W¡àƒ¤à ³*}ƒà Jåìƒà}W¡à¤à ³Jº "³à A¡>àP¡´¬à ³ã*Òü "³à >;yKà J¹>à ëºï>¤à ëÒà;>¤à ³àÀã¡ú íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà
[i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à[Îò ët¡ï¤Kã >å[³vå¡ ºàÄà Òü¹ì´¶ "ƒå>à &[šøº 23 ƒà (A塳 ÅA¡ 1813 Kã Å[\¤åKã 14 [> šà>¤à ÅìKàºìź >å[³;) ëJà}ì\à³ ºà>Kã >å[³; *Òü>à Òü¹[´Ã¤ƒåÎå ºà>K[> ÒàÚ¤[Î A¡>àP¡´¬à J¹>à ëJàìgº Úà}>à Åì–ƒà[Aá¤à ëšøàìšK–ƒà[>¡ú "ƒå¤å ³ƒå ³R¡³ ÅàìÀàÒüƒ¤à "³[ƒ ³îÒ ÚàìÀàÒüƒ¤à ë=ï¹à}[>, ëJàR¡=à}[> ÒàÚ[>}Òü¡ú
"Wå¡´¬à ³*}ƒà Òü¤à ³t¡à}@ 'ìJàÚKã íW¡ì=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒKã (Aå¡´šàšƒKã) Òü}[ºÎt¡à Òüì=àA¡šà The Lost Kingdom (Royal Chronicle of Manipur) Compiled & Edited by L Joychandra Singh Kã ºà³àÚ 239 ƒà "Îå´•à Òü[¹ú ³ƒå[ƒ, ‘‘ 8th Thursday the prince Jubraj and Thangal Major were hanged up in the Market at 5 o'clock in the afternoon.’’
³[΃à 8th Thursday ÒàÚ[¹¤[Î A塳 ÅA¡ 1813 Kã =¯à>Kã 8 [> šà>¤à ÅìKàºìÅ> ÒàÚ¤[ƒ A塳\à 1813Kã "àKÊ¡A¡ã t¡à} 13 ÒàÚ¤[>¡ú ³[Î[ƒ [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =Uຠó¡à{Î ët¡ï¤Kã >å[³; "³[ƒ t¡à[¹v¡ûåå¡ W¡š W¡à>à Wå¡´¶ã¡ú ³[ÎKã ºàÒü[¹A¡ "[΃Îå >v¡>à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤¤å Òü}[ºÎt¡à Òüì=àA¡šà "ìt¡àÙà ºàÒü[¹A¡ The Court Chronicle of the kings of Manipur (Cheitharol Kumpapa, Vol 3, 1843-1892 CE. Original Text, translation and notes by Saroj Nalini Arambam Parratt) "ƒåKã ºà³àÚ 277 ƒà "Îå´•à Òü[¹¡ú ³ƒå[ƒ, ‘‘8th Thursday, at seven Pung hours after the noon yuthak a meteorite fell. At that time the royal younger brother Koireng the Jubraj and the kangapamcha the Tuli Naha Major, these two, were hanged at Sna keithel (the royal market) ’’
ºàÒü[¹A¡ "[΃Îå [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤à >å[³; "³[ƒ t¡à[¹v¡ûå¡ Wå¡´•à Òü[¹¡ú ³=v¡û¡à šg[J¤à Òü}[ºÎt¡à Òüì=àA¡šà íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à (Aå¡´šàšà) ºàÒü[¹A¡ ">ãƒåKã ³=v¡û¡à ë¤ìUà[º ³ìÚv¡û¡à ³ã*Òü "׳>à ÒàÚ¤[ƒ *\à ¤øÕ¡W¡à[¹³Úå³ A塺W¡–ƒø Å´¶¢à, ëºà}\³W¡à Î>àì=àÒü šã¤à @ "[e¡ ëÎ>ìšà}A¡àÒüìšà} šã¤à "³[ƒ l¡à: Òà*ì¹à}¤³ ¹à\³[> [Î}Ò>à [Åì–ƒàA¡šà íW¡=àì¹àº Aå¡´šàšà (Royal Chronicle of Manipur, 33AD-1984 AD), ³[ošå¹ã Îà[Òt¡¸ š[¹Èƒ, "Îà³>à ëó¡àR¡¤à ºàÒü[¹A¡ "ƒåKã ºà³àÚ 258 ƒÎå "Îå´•à Òü[¹¡ú ³ƒå[ƒ, ‘‘8 [> ÅìKàºìÅ–ƒà >å[³; Úå}¤à ³tå¡} šå} 7 t¡à ÅR¡àÒüìÅ> šàÒü&¡ú A¡àº "ƒåƒà Ñ•à íA¡ì=ºƒà ³>àl¡ü #¤å}ìR¡à ëA¡àÒüì¹} ™å¤¹à\, A¡à}R¡¤à tå¡[º>Òà ë³g¹ 2 ³¤å ó¡à[Îò ët¡ï&¡ú’’
³[ÎKã ºàÒü[¹A¡ "[΃Îå [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à[Îò ët¡ï[J¤Kã >å[³; "³[ƒ t¡à[¹v¡ûå¡ Wå¡´•à Òü[¹¡ú ºàÒü[¹A¡ "[΃[ƒ ³[ošå¹ š[r¡t¡ ëºàÚÅR¡>à ºàÒü[¹A¡ "[Î ëó¡àR¡¤Kã "Úà¤à šã¤à "³[ƒ =àK; ¯àì¹àº šã¤à "ƒåÎå Jè;ìÚA¡ "³[ƒ [κ >´ÃKà ºàÒü[¹A¡ "[ÎKã ³=A¡=}¤à Źç¡v¡û¡à ÒàšÃã¡ú ³¹³ƒå>à ºàÒü[¹A¡ "[΃à Òü[¹¤à [i¡ìA¡–ƒø[\; "³Îå} =U຤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã ³t¡à}ƒå t¡ìÅ}>à Wå¡ì´Ã ÒàÚ>à ëºïK[>¡ú
"Wå¡´¬à ¯à󡳃à A¡[¹Kã ëÚ;A¡ìƒï[¹¤ì>à@ ºàÒü[¹A¡ ³[¹Kã ³>å}ƒà (íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à "³[ƒ Òü}[ºÎt¡à [Åì–ƒà[Aá¤à ºàÒü[¹A¡[Å}ƒåKã ³>å}}ƒà) ºàÒü[¹A¡ "׳ƒà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =U຤å ó¡à{Î ët¡ï[J¤ã >å[³; "³[ƒ t¡à[¹A¡ Wå¡´•à íº¹[´Ã¤[ÎÎå 뮡ài¡t¡à >;yKà ë³ì\à[¹[i¡ *Òü¤ƒà ëºï[J¤[> >;yKà 뺚[J¤[> ÒàÚ>à "³åA¡ ÒàÚ¹B¡ìƒï[¹¤\à;ºà? ³[ÎP¡´¬à ëƒàAå¡ì³–i¡t¡à Úè´£¡³ *Òü¤à šø³à>[Å} t¡ìÅ} t¡ìÅ}>à íº¹¤[>>à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à(Aå¡´šàšà)ƒà [i¡ìA¡–ƒø[\; "³[ƒ =Uຠó¡à{Î ët¡ï[J¤Kã >å[³vå¡ ºàÄà Òü¹´¶ã ÒàÚƒå>à A¡>àP¡´¬à "³>à >;yKà J¹>à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤¤å ³ãÚà³ƒà ³³º íºt¡>à JºÒĤKã ëšøàìšK–ƒà ët¡ï[¹¤ƒå ëºÙãì¹à ÒàÚ[>}Òü¡ú 13 "àKÊ¡("ì=ï¤[Å}Kã >å[³;)Îå ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡à Úè´£¡³ *Òü¹Kà šàR¡ì=àA¡šà >ìv¡, &[šøº 23, ëJà}ì\à³ >å[³;Aå¡´•à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à (Aå¡´šàšà) ƒKã ëºï¹Kà šàR¡ì=àA¡š[> ÒàÚ¤ƒå JR¡[\>[¤ì¹àú 13 "àKÊ¡t¡à "ì=ï[¤[Å}Kã >å[³; šàR¡ì=àA¡š[Î íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤à(Aå¡´šàšà)Kã ³tå¡}ÒüÄà šàR¡ì=àA¡š[>>à ³[΃à Wå¡´¶ã ÒàÚ>à ¯àì¹}\[¹¤à 'Òà[v¡û¡ l¡üÚå}P¡´•à 뺚A¡[>¡ú ³[ÎP¡´¬à ó¡ã®¡³[Î íº¹¤[>>à ‘"àKÊ¡ 13 ƒà "ì=ï¤[Å}Kã >å[³; šàR¡ì=àAÃ¡ã¤ƒå ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡à íº¹´¬à t¡à[¹v¡û¡à šàR¡ì=àA¡Òü ÒàÚ>à A¡[¹Kã A¡[”‚ ë=àA—¡à ëÚ;[y¤ì>à’ ÒàÚ>à ÒüA¡àÚJå´•¹¤à [Î'W¡ ët¡à´¬à [Î}Ò, Òü´£¡àº>à ¯àì¹}\[¹¤à 'ìR¡à–ƒà Ò}[¤[¹¤à ¯àÒ}ƒå Wå¡>[¹¤øà ÒàÚ¤ƒå "³åv¡û¡à J”‚¤ãÚå¡ú
"ìt¡àÙà ¯àó¡³ "³>à A¡A¡[W¡}Kã ³>à* [W¡}ƒà ¯à}îJ í³¹à¤à "³Îå} ³ÒàB¡ã A¡à}¤å>à ¤õ[i¡ÅA¡à ³àìÚàA—¡>à ºà씂}>[J¤[Î íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤Kã ³tå¡} A塳 ÅA¡ 1813 Kã Å[\¤å 13 Úè³ÅîA¡Åà ÒàÚ¤[ƒ Òü} 1891 Kã &[šøºKã t¡à} 22 *Òü¹¤Îå A¡¹´¬à ëÎàᢡt¡Kã ëºï¹Kà "ài¢¡ &–ƒ A¡ºW¡¹ [ƒšài¢¡ì³–i¡>à A¡A¡[W¡}Kã ³>à* W¡ã}ƒà &[šøº 23 Jè[ƒ}Kã (&[šøº 22 ƒà šàR¡ì=àA¡šKã ³×v¡à) ¯à}îJ í³¹à¤Kã >ã}[Å} ë=ï¹³ šàR¡ì=à[Aá¤ì>à ÒàÚ¤à ÒüA¡àÚ Jå´•¹¤à [Î'W¡ ët¡à´¬à [Î}ÒKã ¯àÒ}ƒåKã šàl¡üJ峃å[ƒ "ài¢¡ &–ƒ A¡ºW¡¹ [ƒšài¢¡ì³–i¡>à Jå³Ò>[¤Úå¡ú '>à Jå³Kƒ¤à >ìv¡, ³ƒåƒà A¡>à>à "ài¢¡ &–ƒ A¡ºW¡¹ [ƒšài¢¡ì³–i¡ "ƒåKã ƒàÒüì¹C¡¹ *Òü[¹îR¡ƒà ³ƒåP¡´¬à ë=ï¹³ƒå A¡[¹ A¡¹´¬à ³*}ƒà šàR¡ì=àA¡[Jø¤ì>à ÒàÚ¤ƒå A¡[¹P¡´¬ƒà Jå´ÃAá¤[ƒ "JÄ¤à šàl¡ü "³à ³ãÚà´•à ó¡}¤à ÚàÒü¡ú
'>à ³³àR¡ƒà Òü\[J¤à ¯àì¹}[Å}ƒà íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà &Uìºà ³[¹šå¹ã ¯à¹Kã t¡àS¡A¡ A¡ÚàƒåKã ³[¹A¡ Wå¡´•à Òüì¹ ÒàÚ[J¤à íºìt¡¡ú ³³àR¡Kã ¯àì¹}ƒåƒà Òü\[J¤ƒå[ƒ íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà Úà*[¹¤à ëJà}ì\à³ ºà>Kã ³t¡à}ƒå ëA¡àÄà >ã}[Å}ºKà Òü¤à >ìv¡ ÒàÚ¤ƒå J僳 šãƒå>à Òü[J¤[>¡ú ³¹³ƒå>à A¡>àP¡´¬à "³>à A¡[¹P¡´¬à ¯àÒ} "³à Ò}¤ã[>}º¤à "³[ƒ Îì\Î> šã[¤[>}¤à íº¹¤Îå ¯àì¹}ƒåKà Úà´•à >A—¡à ³¹ã íº>¤à ³t¡à}[Å}ƒåƒà ët¡ï[¤Úå¡ú ³ƒå >;y¤[ƒ A¡>àP¡´¬[Å}ƒå>à ¯àì¹}\[¹¤à 'ìR¡à–ƒKã šà[´Ã¤à J¹ƒå >ã}¤à =å}Ò>¤Kã º´¬ãƒà ºàA¡W¡ì¹àÒü¡ú "ìt¡àÙà "³>à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà A塳 ÅA¡ 1813 Kã Å[\¤åKã 13 [> Úè³ÅîA¡Åƒà (Òü} 1891 Kã &[šøº 22 ƒà) ¤õ[i¡Å>à í³ît¡Kã ët¡àìUàºƒà ¤³[ƒÚ๠(ët¡àš) A¡àšÃA¡Òü ÒàÚ¤ƒå R¡A¡ó¡³ ë=àìv¡û¡, ºàÄà ëºïó¡³Îå ë=àìv¡û¡¡ú ³¹³[ƒ &[šøº 23 Kã ëJà}ì\à³Kã ºà>󡳃å>à ³[ošå¹Kà ¤õ[i¡ÅA¡à ëÅàA—¡¤à ºà>Kã "ìÒï¤à >ìv¡, ³ƒå[ƒ ³³àR¡ƒKã ëÅàA—¡¹A¡[J¤à ºà>ó¡³ A¡ÚàƒåKã "ì¹àÒü¤à Źç¡[A—¡¡ú ³¹³ƒå>à &[šøº 23 Kã ³³àR¡Kã >å[³; "³ƒà ëÒv¡û¡à ¤õ[i¡Å[A¡ ³àÚîA¡ƒKã ë>à}î³, ë¤à³ A¡àšÃA¡šà ÒàÚ¤ƒå[ƒ ºà>Kã ³W¡;[>¡ú Å´•à ÒàÚ¹¤ƒà ÒàÚ[¹¤à ³t¡³ƒå[ƒ Jåìƒà}W¡à¤à t¡àgà ó¡}>¤à ³t¡³ƒà ë>à}î³, ëi¡àš šR¡A¡àœ¡à A¡àš—Kƒ¤à-A¡àš—¤à ³t¡³[>¡ú ³¹³ƒå>à &[šøº 23 Kã ëJà}ì\à³ ºà>Kã ³³àR¡ƒÎå ë>à}î³, ëi¡àš ³ó¡³-³t¡³ ëÚ}-ëÚ}ƒå>à A¡àš—¹³K[> "³[ƒ ³ƒåƒKã Åà*¤à ëÒ>K;>¹v¡ûå¡>à Åà[=¤à ºà> "³Kã Åv¡û¡³ *Òü¹Aá³K[>¡ú ³ƒå³A—¡à *Òü¹´¬Îå ÚàÒü ëJà}ì\à³Kã ºà>ƒå &[šøºKã 23 Kã ë>à}R¡àÀA¡šƒKã ëÅàA—¡¤à ëÒïÒü ÒàÚ[¹¤ƒå¡ú
íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà Úà*[¹¤à, Òü[¹¤à ³=}-³>à* >àÒü>à W¡x¹A¡šà ¯à¹ã š[¹}Kã ³tå¡}ÒüÄ[ƒ &[šøº 22 ƒà ¤õ[i¡Å>à ët¡àš (¤³[ƒÚà¹) A¡àšÃA¡šà "ƒåKà ³=}Kã >å[³; &[šøº 23 Kã ë>à}R¡àÀA¡šƒKã "A¡>¤à ºà>
ëÅàA—¡¤Kã ³t¡à} "ƒå "ìÅàÚ¤à íºìt¡ ÒàÚ>à ëºïó¡³ ë=àA¡Òü¡ú í³ît¡Kã ët¡ìUàºƒà ¤³[ƒÚ๠(ëi¡àš) A¡àšÃA¡šKã ³t¡à}ƒå ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡[ƒ ët¡àR¡à>¤à >å[³; (t¡à[¹A¡) "³ƒà íº¤à t¡à¤[>¡ú ³¹³[ƒ ³ìJàÚKã[ƒ ëJà}ì\à³Kã ºà>󡳃å &[šøº 25 [> ÒàÚ>à Òü[¹¤[>>à¡ú íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà ¤õ[i¡Å>à ëi¡àš A¡àšÃA¡[J¤Kã W¡š W¡à¤à ³t¡³ƒå (šè}ƒå) šì–ƒ¡ú ³ƒå '>à Åà[\ÀKà Jå´¬à Úà¤à >ìv¡, ³¹³ƒå>à ³ƒåP¡´¬à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà š–ƒ¤à ³t¡à}ƒå ³ìt¡ï A¡¹´•à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤Kã ³tå¡}ÒüÄà 'ìR¡à–ƒà šàl¡üJå³ šã¹A¡l¡ü ÒàÚ[¤[¹¤ì>à? ³t¡à}[Îƒà šg[>}ìÒï¤à ¯àó¡³ "³[ƒ íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà Òü¹³ƒ¤à-šÀ³ƒ¤à ³t¡à} A¡Úà ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡à íº, ³ƒåƒà "Wå¡´¬Îå Úà*Òü "ƒåKà "¹à>¤à ÒàÚ¤[ƒ Wå¡[Åă¤à "³[ƒ ëΡ£¡ A¡–i¡öà[ƒA¡ *Òü¤à (³Åà>à ëų\[¹¤à ë¹ìA¡àƒ¢tå¡ ³Åà>à "ƒå³ A¡A¡W¡¤Kã ³*}ƒà Òü¤à) A¡ÚàÎå Úà*Òü¡ú ëJà}ì\à³ ºà>Kã >å[³;[A¡ ³t¡à}ƒà ëÚ;>[¹¤[Î &[šøº 23 Kà 24 Kà >ìv¡, &[šøº 24Kà 25 KÎå >ìv¡¡ú &[šøº 23 Kà 25 Kà ëÚ;>¤[>¡ú ³[΃à &[šøº 24 ÒàÚ¤à >å[³; "³à ³¹v¡û¡à íº[¹¡ú ³[Î A¡[¹Kãì>à ÒàÚ¤ƒå ³Úà´•à Aè¡š—à J”‚¤à "³[ƒ í>>[³Ä¤à A¡àÄK[>¡ú
&[šøº 6 [A¡ ë=ï¤àº "ì=àA¡š³Kã ºà–ƒåƒà ³[ošå¹ã ºà–µã>à ë>à}î³ ³¹ç¡ A¡Úà "³Îå} ëi¡àš ³¹ç¡ A¡Úà A¡àš[J "³[ƒ ³¹ç¡[Å} "ƒå A¡[¹ º³ƒà ÅàÒü ÒàÚ¤ƒå ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡à íº ÒàÚ¤ƒåƒà "ît¡[ƒ W塴ô¬à ÚàÒü ët¡ï¤t¡¤å ³[ošå¹ã ºà–µã[Å}>à A¡àšÃA¡[J¤à ë>à}î³ ³¹ç¡Kã ³Åã}ƒåÎå Òü[¹ ÒàÚ¹K[ƒ ³ƒå¤å W¡š W¡à>à W塴óK‰à ÒàÚ¤à ¯àÒ} "³à ë=à¹A¡Òü¡ú ³¹³[ƒ ³[ošå¹ã ºà–µã[Å}>à =¯àÚ Jå¤àv¡û¡à Òàœ¡æ>à ëÅàA—¡[J¤à ë>à}î³ ³¹ç¡Îå¡ ³Åã} Úà´•à A¡àš—¤à ºà>ó¡³ "³ƒà ³[ošå¹ã ºà–µã[Å}>à A¡àš[J¤à ë>à}î³ ³¹ç¡Kã "A¡A—¡¤à ³Åã}ƒå ëÚA—¡¤à ¤õ[i¡Å>à JR¡¤à ÒàÚ¤[Î ³¹³ W¡àÒü-W¡àìƒ ÒàÚ¤ƒå ³ãÚà´•à "ƒå³ 뺚ÃB¡[>¡ú ë=ï¤àº "ì=àA¡š³Kã ºà>󡳃åƒà ³[ošå¹ã ºà–µã[Å}>à A¡àšÃA¡[J¤à ë>à}î³ ³¹ç¡Kã ³Åã}ƒå ¤õ[i¡Å>à ë>à}î³ ët¡à[A—¡}ƒ¤å ³Åã} [=¹¤Îå, ë>à}î³ ³ìJ຃¤å ³Åã} [=¹¤Îå >;yKà *Òü[>}¤à ³ó¡³ "³ƒKã ëºï¤à ëÎàᢡ *Òü¹¤Îå "ƒå³ W¡ìÚ;>[>}R¡àÒü[> ÒàÚ>à ³ãÚà´•à ÒàÚ¹B¡[> ÒàÚ>à A¡[À¡ú
¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢[Τå Úà[¤K‰à@ ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢ Úà´•à Aè¡š—à šà[¤¤à-í>>[¤¤à "³P¡´•à ¯à R¡à}¤ã[¹¤à ÒüA¡àÚJå´•¹¤à [Î'W¡ ët¡à´¬à [Î}Ò>à ¤õ[i¡Å[A¡ ë¹ìA¡àƒ¢t¡à íº[¹¤à 'ìJàÚ>[ƒ ºàÀã ÒàÚƒå>à Úà[>}ƒ¤à ³t¡à} ³ÚೃåKã ³>å}ƒà ¯àì¹} ("à[i¢¡A¡º) *Òü¤[>>à Ç¡š—t¡Kã ³t¡à} "³JA¡ Úà[¤¤à R¡³K‰à ÒàÚ>à =³\[¹¡ú ³ƒå[ƒ t¡³å A¡º³Kã ºå[W¡}¤à [i¡ KøàÒ³ ³Åà³A—¡à šã¤à [¹ìšài¢¡[A¡ ¯àó¡³ (ºr¡> ëKì\i¡t¡Îå ëó¡àR¡º¤à)
‘‘ Of the enemy, 76 dead bodies were found in the entrenchment, and 52 outside, while the mounted infantry killed many more. Amongst the killed were two minzawraws, named Meah and Senna Mypa (a prince), who are stated by the Manipuris of all the adjacent villages to have been among the actual murders of the late Mr. Quinton. ’’
(¯àì¹} "[Î [Î'W¡ ët¡à´¬à [Î}Ò, Òü´£¡àº>à ë³Kã t¡à} 5, 2018 Òü}ƒà Î>ààA¡ šàl¡üìW¡ƒà Òü[¤¹A¡[J¤à ¯àì¹àº[Å} "ƒå>à íW¡=àì¹àº Aå¡´¬à¤ƒà Úà*[¹¤à Úà´•à ³¹ç¡*Òü¤à ³t¡à} J¹ƒå ³ãÚೃà W¡î>>¤à
ëšàA¡Ò–ƒ>¤KンA¡ Òü\¤[>¡ú)

Leave a Reply

Your email address will not be published.